Pierwszy Transport do KL Auschwitz*
14 CZERWCA 1940 ROK
PIERWSZY TRANSPORT POLSKICH WIĘŹNIÓW POLITYCZNYCH DO KL AUSCHWITZ – Zestawienie od numeru obozowego 31do 758
/biogramy, zdjęcia i źródła/
WPROWADZENIE
14 czerwca 1940 roku, z więzienia w Tarnowie, niemiecki okupant deportował do nowo utworzonego niemieckiego obozu KL Auschwitz 728 polskich więźniów politycznych, głównie młodych ludzi, harcerzy, studentów, członków podziemnych organizacji niepodległościowych, żołnierzy kampanii wrześniowych 1939 roku, którzy próbowali się przedrzeć na Węgry do powstającej tam Armii Polskiej. Jeszcze w trakcie pobytu w łaźni, w drodze na dworzec kolejowy oraz z samego dworca uciekło lub zostało wycofanych 25 uwięzionych.
Pociąg z pierwszym transportem Polaków wyjechał w godzinach porannych z Tarnowa. Jak wspominali, gdy pociąg zatrzymał się na peronie w Krakowie, więźniowie usłyszeli z megafonów informację o zdobyciu Paryża. W godzinach popołudniowych 14 czerwca 1940 roku, pociąg wjechał na rampę w pobliżu budynków dawnego Monopolu Tytoniowego w Oświęcimiu.
W obozie czekała na nich załoga, składająca się między innymi z 30 niemieckich kryminalistów – więźniów, przywiezionych 20 maja 1940 roku z KL Sachsenhausen przez Rapportführera Gerharda Palitzscha, których zadaniem było nadzorowanie więźniów w obozie. Otrzymali numery obozowe od 1 do 30.
Po opuszczeniu pociągu więźniowie byli bici przez tych oprawców pejczami i kolbami karabinów.
Na dziedzińcu przed budynkiem, podczas apelu transport przywitał Karl Fritzsch, kierownik obozu i zastępca komendanta Rudolfa Hössa, między innymi słowami „(…) to nie jest sanatorium, przybyliście do niemieckiego obozu koncentracyjnego (…), wyjście stąd jest tylko przez komin”. Pierwszym starszym obozu (Lagerältester) został owiany złą sławą, sadystyczny Bruno Brodniewitsch (numer obozowy 1). Więźniowie ci stworzyli zaczątek kadry funkcyjnej.
Deportowani polscy więźniowie pierwszego transportu otrzymali numery obozowe numery od 31 do 758 i zostali umieszczeni na okres kwarantanny w budynkach dawnego Polskiego Monopolu Tytoniowego, nieopodal terenu dzisiejszego Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau (obecnie siedziba Małopolskiej Uczelni Państwowej im. Rotmistrza Witolda Pileckiego w Oświęcimiu i Izby Pamięci Pierwszego Transportu Polaków do KL Auschwitz)
Znaczna część dokumentów obozowych dotycząca pierwszego transportu polskich więźniów politycznych do KL Auschwitz została zniszczona przez Niemców lub zaginęła w czasie pospiesznej ewakuacji obozu, a także wywieziona przez sowietów. W wykazie, takie przypadki opisane są jako „brak informacji / danych”. Również, niektórzy z więźniów po wyzwoleniu, z różnych przyczyn osobistych, politycznych lub innych, nie chciało ujawniać swej przeszłości tak przedwojennej jak i obozowej, a także powojennej. Chcieli rozpocząć nowe życie, a życie obozowe chcieli całkowicie wyrzucić z pamięci.
Pomimo, upływu 80 lat od zakończenia wojny, wielu więźniów nie doczekało się przywrócenia Im pamięci, a ich dane, w różnym zakresie, są trudne do zidentyfikowania i jednoznacznej weryfikacji. Przykładem może być dyrektor szkoły hebrajskiej w Tarnowie (obecnie Liceum Plastyczne) Maxymilian Rosenbusch, który nie wiadomo jaki miał numer, pomimo tego, że znajdował się w tym transporcie. Szykanowany przez SS-manów od pierwszych dni (jak opisuje Edward Wrona nr 206), zginął w Auschwitz w 1940 roku. Prochy zostały wydane (odsprzedane) rodzinie i został pochowany na Cmentarzu Żydowskim w Tarnowie. Niestety, jest jeszcze wiele luk w wykazach i zestawieniach opracowywanych przez historyków i społeczników. W różnej konfiguracji brakuje: imienia i nazwiska, miejsca/daty urodzenia/śmierci, czy przypisanych numerów obozowych.
Niniejszy wykaz jest systematyczne uzupełniany o wszelkie informacje dotyczące więźniów (biogramy, losy przedwojenne i powojenne, fotografie pozaobozowe).
Chrześcijańskie Stowarzyszenie Rodzin Oświęcimskich (ChSRO), założone w 1998 roku przez jeszcze żyjących świadków, byłych więźniów KL Auschwitz (w tym wielu więźniów pierwszego transportu polskich więźniów politycznych i pierwszego transportu Polek) i ich rodziny, podjęło trud dokumentowania (książki, okolicznościowe wydawnictwa, filmy, wywiady z żyjącymi świadkami, tablice pamięci) i popularyzacji 14 czerwca (Pociągi Pamięci na historycznej trasie Tarnów – Oświęcim w latach 2000; 2005 i 2010, obchody rocznicowe) – jako ważnego wydarzenia historycznego, fundamentalnego dla pełnego zrozumienia polskiej gehenny i martyrologii w KL Auschwitz i innych niemieckich obozach koncentracyjnych.
Podczas obchodów rocznicowych, organizowanych przez ChSRO, na dziedzińcu bloku 11, do 2015 roku, odbywała się msza święta lub modlitwa ekumeniczna, w sposób uroczysty oddawano hołd ofiarom wszystkich niemieckich obozów koncentracyjnych, odśpiewywany był hymn Polski, a byli więźniowie, spod Ściany Śmierci, apelowali o rzetelną pamięć o Auschwitz, sprzeciwiali się pojawiającym się cyklicznie, szczególnie w zachodnich mediach, skandalicznym oskarżeniom udziału w holocauście formułowanym w kierunku Polski i Polaków, występowali do społeczeństw światowych z przesłaniem o Pokój, dając niezaprzeczalne i trudne do podważenia świadectwo Auschwitz. Niewątpliwie, taka formuła obchodów zgodna z wolą byłych więźniów KL Auschwitz, skupionych i wspierających ChSRO, dla niektórych była nie do zaakceptowania, a próby utrudniania oraz formułowane publicznie obiekcje i tworzone różnego rodzaju kontrowersje w stosunku do organizatorów, przyniosły odmienny skutek od oczekiwań adwersarzy. 14 czerwca zostało ocalone od całkowitego zapomnienia i przyczyniło się do wielkiej aktywacji społecznej na rzecz pamięci o Polakach w KL Auschwitz. Zainicjowano szereg ważnych inicjatyw, w tym zakresie podejmowanych przez różne patriotyczne środowiska w Polsce, a także wśród Polonii, które muszą budzić szacunek i wdzięczność.
Działania, których celem było wpisanie i utrwalenie w świadomości publicznej polskiej martyrologii w KL Auschwitz i innych obozach niemieckich obozach koncentracyjnych– PRZYNIOSŁY WYMIERNE I WIDOCZNE REZULTATY.
W 2006 roku (na wniosek ChSRO) Sejm RP ustanowił 14 czerwca Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady (w 2015 dodano 2 określenia: „Niemieckich” i „Obozów Zagłady”).
Od lat ChSRO wraz z innymi organizacjami wspierającymi społeczne obchody 14 czerwca (w tym organizacje polonijne z Niemiec), postuluje (Apel uczestników obchodów z 14 czerwca 2026 roku) o zmianę nazwy 14 czerwca, tak aby w sposób jednoznaczny wskazywała na to kto był OFIARĄ, a SPRAWCĄ, na nazwę „Narodowy Dzień Pamięci o Polskich Ofiarach Niemieckich Obozów Koncentracyjnych”.
Podstawowe informacje zawarte w wykazie zostały zredagowane w oparciu o udostępnioną dokumentację Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau (https://www.auschwitz.org/historia/bibliografia/; https://ofiary.auschwitz.org/victims), Centralnego Archiwum w Bad Arolsen, Archiwum Komisji ds. Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Pod biogramami znajdują się wykazy dokumentacji prowadzonej w obozie dotyczące więźniów oraz linki internetowe do wykorzystanych źródeł i informacji uzupełniających.
Biogramy zostały zredagowane w oparciu między innymi o publikacje:
- Fundacja Pamięci Ofiar KL Auschwitz-Birkenau „Księga Pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski południowej. 1940-1944” – (wyd. 2022)
- „Księga Pamięci leśników deportowanych do KL Auschwitz w latach 1940-1944” – PMAiB w Oświęcimiu
- Jerzy Czechowicz „Pierwszy transport więźniów z Jarosławia i Radymna do KL Auschwitz”, Rzeszów Wydawnictwo Edytorial – (wyd. 2016)
- Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego „Baza świadectw. Zapisy Terroru” Kolekcje Cyfrowe
- Jerzy Dębski: „Polscy adwokaci w obozie koncentracyjnym Auschwitz 1940-1945”
„Oficerowie Wojska Polskiego w obozie koncentracyjnym Auschwitz 1940-1945.” - Zofia Stochowa „Numery Mówią” – biografia, autobiografia, pamiętnik. Wydawnictwo Śląskie”, 1.01.1984.
- Alfons Filar. „Palace-Katownia Podhala”, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. 01.01.1976
- Henryk Jost, „Zakopane czasu okupacji”. Wyd. „Palace” Muzeum Tatrzańskie. Firma Księgarsko – Wydawnicza Kanon. Wyd. IV 2022
- „Przegląd Lekarski”. Oddział Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego Oddziału PTL. 27 zeszyt poświęcony zagadnieniom lekarski okresu okupacji hitlerowskiej. Wyd. w 42. Rocznicę oswobodzenia obozu Oświęcim-Brzezinka w Oświęcimiu. Zredagowany: prof. dr Józef Bogusz, prof. dr Antoni Kępiński, dr Stanisław Kłodziński, mgr Jan Masłowski
- „Zeszyty Oświęcimskie”, Wydawnictwo Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, 1983
- Strona internetowa „Toż To Przodek” https://toztoprzodek.wordpress.com/
- Adam Cyra, Wprawnym Okiem Historyka https://www.wprawnymokiemhistoryka.pl/
Wykorzystano także informacje zamieszczone w ogólnodostępnych publikacjach internetowych, m. innymi na stronach internetowych: Tygodnik Podhalański, Góral.info.pl, takich jak seria rocznicowa, przypominająca i popularyzująca sylwetki ofiar KL Auschwitz – opracowane przez p. Sebastiana Śmietanę – jeżeli był podane w nich źródła, przywołujemy je na końcu tekstu biogramów, w wywiadach i artykułach prasowych.
Niezwykle pomocne, były biogramy sporządzane przez zawodowych historyków, takich jak Adam Cyra czy Jerzy Dębski oraz społecznych pasjonatów. Szczególne podziękowania dla: Ryszarda Porębskiego (za udostępnienie materiałów biograficznych), Jerzego Zawirskiego Prezes TKM WATAHA i Piotrowi Dziże, za udzieloną pomoc w pozyskiwaniu archiwaliów (www.fpps.pl z Tarnowa) oraz Markowi Tomaszewskiemu za udostępnienie archiwalnych zdjęć I transportu, które są ważnym elementem ekspozycyjnym Izby Pamięci Pierwszego Transportu Polaków do KL Auschwitz.
Nie do przecenienia są przesyłane pamiątkowe materiały rodzinne (wskazane w biogramach).
Bardzo liczymy na dalszą pomoc krewnych i znajomych rodzin więźniów pierwszego transportu w za przesyłane materiały dotyczące więźniów tego historycznego transportu.
Obecne i pojawiające się w przestrzeni medialnej informacje (zdjęcia, dane biograficzne itp.) nie zawsze wypełniają warunki wiarygodności, co zmusza do ciągłej ich weryfikacji. Chętnie uwzględnimy zasadne i udokumentowane uwagi i propozycje. Zapraszamy do kontaktu: tel. 668 119 232; e-mail kontakt@chsro.pl
Krzysztof Utkowski – prezes Zarządu ChSRO
Jan Parcer – wiceprezes
Krzysztof Pszczółka – wiceprezes
